Om Arne Espeland

Artikler om dikteren Arne Espeland (1885-1972):

Arne Espeland

Listalandets dikter

Av Olav Omland

Julehilsen fra Flekkefjord, 1972.

Siden «Julehilsen» kom ut sist, er en av vår landsdels mest kjente menn gått bort – forfatteren og kringkastingsmannen Arne Espeland. Han ble over 80 år. – «Gammel og mett av dage» pleier man jo å si. Men Arne Espeland ble aldri gammel av sinn og aldri mett av livet. Han beholdt det glade og barnlige sinn, sitt gode humør – og åndsoverskudd til det siste.

De fleste kjenner ham kanskje mest fra radioen – barnetimenes uforlignelige mester. Han var en forteller av de sjeldne.

Han er egentlig listværing, men bodde en del år i Hægebostad hvor faren var lærer. De flyttet til Lista, og her vokste Arne opp. Det er også fra det flate Listalandet og miljøet der han har hentet stoffet til de fleste av sine romaner. Det er troverdige og ekte folkelivsskildringer fra et miljø han kjenner og følte seg bundet til. Men han kom ikke til å bli boende på Lista. Efter endt lærerskoleutdanning hadde han lærerposter på flere steder, – bl.a. på Hidra. Men det ble i Stavanger han slo seg ned for godt, og her har han lagt ned et betydningsfullt arbeide, først som lærer og siden som kringkastingsmann. I en lang rekke år var han programsekretær i N.R.K.s Rogalandsdistrikt, stadig på farten med sine programmer fra lokalstedene rundt i distriktet. Han var snart kjent med stoffet og han hadde et eget lag til å komme på talefot med alle slags mennesker.

Han begynte tidlig å skrive og det var folkelivsskildringen som opptok ham sterkest. Og særlig var det historisk stoff han likte å arbeide med, som de ramsalte og djerve lokalhistoriske romanene fra kapertida ved Lista og Farsundsområdet: «Med livet i nevane» og «Klar til batalje». Den siste kom ut i 1964. Her bygger han sitt stoff for en stor del på virkelige tildragelser som han har hørt fortalt eller gjenfortalt av gamle folk på Lista i hans barndom og første ungdom. Og dette var i høy grad en spennende og eventyrlig verden som åpnet seg for den unge Arne Espeland. Og i bøkene «Svensken» og «Martengel» har han gitt noen fine og humørfylte skildringer av Sørlandets natur og folkeliv som nok vil bli stående som varige verker i denne landsdelens litteratur.

Lista-naturen, folket og miljøet der har hatt varig innflytelse på Arne Espeland. Her fikk han de første sterke inntrykk som merket ham for livet og som siden kom til å utløse hans dikteriske evner og fantasi. Det åpne og vide og flate Lista med åker og eng, lange steingjerder som tøyer seg oppover mot de låge lyngheier i nord. Husene som ligger i klynger og klorer seg fast i landskapet. Og så havet utenfor, dette veldige orgel som kan spille opp både i dur og moll. Han så og hørte det alt, den unge Arne når han gikk der og tuslet under den høge Lista-himmelen med seg selv og sine underlige tanker. Inntrykkene slo ned og satte rot. Det kom senere til å prege hele hans forfatterskap. Og menneskene på Lista som gikk der og kavet og sleit med jorden og med havet, de kunne være jordbundne træler, de kunne dras både med ukjurskap og vonde makter, men de hadde også det rene himmelvendte sinn. I Arne Espelands bøker faller det oftest et forsonende skjær over dem alle. Konfliktene kan nok føre til de store dramaer, men oftest blir det humoren og det forsonende menneskelige som faller som et formildende skjær over det hele.

Lista har en særpreget natur. Det flate, åpne slettelandet strekker seg fra de flate lyngheiene i nord og ut mot det åpne, veldige havet. Og dette møtet kan bli dramatisk nok når havstormene spiller opp. Men landet kan også smile sitt fineste smil mot blå sjø og glitrende havblikk. En av de fineste bøker Arne Espeland har skrevet, er en liten bok som han kaller «Vårherres palett». Om denne lille boken skriver redaktør Herman Smitt Ingebretsen i sin bok «Sørlandet synger sanger»: – «Vårherres palett, det var Lista selv, fargenes, tonenes stemningsrike land. Lyngmoer og myrer med vann og torvskjer, åker og eng og store husklynger. Kjempehauger. Rødt og gult og grønt. Lys og skygge. Hvit brenning, blått hav. Et levende fargeeventyr. Seilere i maksvær langs kysten. Grunnbrot som tygget vrak i strandsteinene. Trekkfugllåt i lyse vårkvelder, og et helvede av storm og saltdrev i vinternettene.»

Arne Espelands diktning er en kjærlighetserklæring til dette folket og denne landsdelen som han var så glad i. Det er ingen søtsuppe-romaner han har skrevet. Han kan ofte være skarp og rammende, vittig og underfundig, men alltid hadde han det muntre blinket i øyet som bar over med alt. Og når han leter ut disse lyse og nennsomme fargene i Vårherres palett ute på Lista så gjør han det med en kunstners øye og med en elskers kjærlighet. Alt han har skrevet med stoff fra heimbygdstrakten vitner om en sann og oppriktig kjærlighet til denne landsdelen og den bygda som han følte seg bunden til gjennom hele livet.

«Lista, mitt Lista, mi jord og mitt hav.
Mitt kyrkjevegstykke frå vogga til grav –»

Og på dette «kyrkjevegstykke» vandret han både titt og ofte i tankene, ikke minst når han satt og skrev sine heimbygdsromaner i Stavanger. I disse bøkene finner vi små perler av naturskildringer, men det er kanskje i menneskeskildringene vi finner det betydeligste. Det er historien om et folk i strid og kav for utkommet, om sorg og lidelse i krig og fred. Kampen for tilværelsen kan være hard nok, men i krigen mot engelskmennene utenfor Lista-kysten får listaværingen først vise hva han duger til. Her utspiller det seg mangt et drama i kapertiden, og en god del av stoffet er hentet fra virkeligheten. Både «Med livet i nevane» og «Klar til batalje» er derfor ikke bare god litteratur, men bøkene har en kulturhistorisk verdi – ikke minst for vår sørvestlige landsdel, som kanskje er mindre kjent i litteraturen ellers. Han er djerv og frisk i språket og menneskeskildringen har noe av det heroiske over seg. Vi møter både helter og skurker i bøkene hans, en broket forsamling av jevne slitets mennesker i kamp med livets mange gjenvordigheter og med veldige og barske naturkrefter. Vi glemmer ikke disse underlige skikkelser i bøkene hans – de har noe av sagaens og eventyrets dåm over seg. Og først og fremst er de ekte listaværinger. Arne Espeland kjente folket på Lista, han kjente deres språk og deres lynne som ingen andre, og han hadde også adskillig kjennskap til deres historie. Derfor kunne han også gi et sant og ekte bilde av dem i deres eget miljø. Han er vel også en av de få forfattere som har tatt opp dette språket og dette særmerkte miljøet og gjort det til fin og levende litteratur. Derfor er det viktig for oss som lever i dag å ta vare på denne litteraturen og lese den, fordi den gir et bilde av denne landsdelens særmerkte liv og kultur – både lokalt og i en større sammenheng. Det er sagasus over Listalandet, hvor Agder-kulturens vugge engang stod, og som fra gammel tid var hovedstaden i denne landsdelen. Ikke minst viktig fordi meget av den gamle Lista-kulturen holder på å forsvinne – og hvor teknologien og «olje-eventyret» ligger som et moderne spøkelse ute i Nordsjøen og truer med å ødelegge resten.

Men ennå stiger det røyk fra de lave husene på Lista, og i tidlige vårdager kan en ennå høre lerkesang over det vide slettelandet. Som Espeland uttrykker det i sitt mjuke Lista-mål:

«Lerka på Lista er fattigmanns kone,
reire i tua ho laga a’ strå.
Men ho he’ heime der himmelen blåne
innøve Lista me’ blomplagge’ på –»

Personlig var Espeland en overmåte gild mann. Første gang jeg møtte ham var for mange år siden da han var på Hidra for å ta opp et program for Kringkastingen. Siden møtte jeg ham ofte som en av hans mange venner. Det var alltid en fest å besøke ham og hans Laura i deres koselige heim i Kapt. Langes gate i Stavanger. Det var som å komme inn i et levende museum hvor gamle Lista-minner møtte deg fra hver en krok av huset. Han hadde bl.a. en av landets fineste våpensamlinger. Og der satt han i den gamle armstolen til selveste Per Sivle og fortalte om Lista og om Hidra og øste ut av sitt minnes rike skattkammer. Han var et stort åndsmenneske og en varmhjertet og levende personlighet.

I disse dager blander høsten sine mollstemte farger på «Vårherres palett» ute på Lista. Trekkfuglene samler seg derute for å dra avgårde til varmere land, lerka også. Men den vender tilbake til lyngtuene og en ny vår. Arne Espeland vender ikke tilbake mer til sitt kjære Lista. Men i sine bøker vil han leve videre blant det folket og den hjemstavnen som han viet sin diktning til.

Ville det ikke være en god tanke å reise ham et minnesmerke ute på Lista? Det måtte vel stå i et åpent terreng etsteds der hvor Listasletten og havet møtes. Det ville være en verdig måte av Lista-folket å hedre ham på.

Og han fortjener det.

*

Bygda gav diktarsyn

Av Olav A. Loen i Bygda gav diktarsyn. 25 forfattarportrett. Rune, Trondheim 1970, s. 129-134.

Det er Lista Arne Espeland høyrer til med heile sin hug, endå han dei ni første leveåra vaks opp på Tingvatne i Hægebostad, der far hans var lærar i dei åra. Lista høyrer Sørlandet til, eit særmerkt og fargerikt landskap, flatt og nake ligg det ut mot storhavet. Fagert er det i sommarsol, men hardt er det herja av vinterstormane. Til denne natura er folk knytt med sterke band. Herman Smitt Ingebretsen seier i boka si «Sørlandet synger sanger» (Stabenfeldt 1947): «Han (Espeland) skrev en gang som moden mann en kjærlighetserklæring til Lista, en liten bok som han kalte «Vårherres palett». Det var Lista selv, fargenes, tonenes stemningsrike land:

Lista, mitt Lista, mi jord og mitt hav,
mitt kyrkjevegstykke frå vogga til grav.

I «Vårherres palett» har Espeland diktet, om folket på Lista, det strevsomme, sparsommelige folket, om dets humor og dets egenheter, og dets dype religiøsitet, om trekkspill og dans og salmesang, om havets mystikk og hverdag, om steinsllitet og om Amerika og dollaren.»
Best er kanskje Lista kjent frå krigsåra 1807-14, med kaperkrigen og den engelske prisonen. Listabuen gjorde då ein djerv og sterk innsats, noko han òg er komen med i litteraturen for av C. Flood o.fl. Arne Espeland har stor kjennskap til den levande tradisjonen frå denne tida, slik han opplevde det i forteljingar av gamle skipparar då han var ein liten gut. Det var eit Lista med eventyrdåm og dramatikk.
Arne Espeland er fødd på Lista 6. juli 1885. Slekta attover høyrer òg Lista til. Far hans var lærar og norskdomsmann. Han var ein av dei mange lærarar frå den tid som tok yrket sitt som eit kall, slik Hans Seland har skildra det i boka «Eirik Jonsvoll».
Lærar var det òg Arne tenkte seg å verte. Etter folkeskulen gjekk han først framhaldsskulen i heimbygda, seinare gjekk han mellomskulen i Farsund. Lærarskulen gjekk han i Kristiansand, og tok eksamen der i 1906. Lenge før han hadde nått så langt, hadde han slege inn på den litterære vegen, han hadde skreve dikt alt før han var konfirmert og sett sine første ting på prent. Dette var eit hugmål og ein hobby som han kom til å dyrka.
Det vart likevel hans praktiske lærargjerning som for det første fanga hans hug og interesse. Han gjekk inn for arbeidet i skulen. og utdana seg vidare med fleire kurs i ymse fag.
Som lærar tok han først til i framhaldsskulen heime på Lista ei kort tid, til han i 1908 fór til Krødsherad og vart lærar der. Her kom han mykje saman med Anders Hovden, som var sokneprest der, og dei vart vener. I barneåra til Espeland var Hovden prest på Lista, og kanskje var det for å møte diktarpresten på nytt Espeland søkte seg til Krødsherad. Han seier sjøl at denne tida var ei rik og god tid for han, og han fekk styrkt sine litterære interesser.
Etter fem år i folkeskulen gjekk Espeland over til skule for vaksne. I 1912 kom han til Stavanger, og der slo han seg til for godt. Han gifte seg med Laura Willumsen, som òg var frå Lista. Dei har seks born.
Om Espeland som skulemann seier Olav Torvund i «Nynorsk vekeblad» m.a.: «Det var ikkje berre Espeland som likte seg i skulestova, elevane såg opp til han med vyrdnad og tiltru, og ein godhug som betre enn alt anna synte kva han kunne gje. Han var glad i ungdomen, og vart den eldre som levde med. Difor har han òg mange av sine beste minne frå skulestova.»
I feriane tok han seg av elevane sine, og skipa til store og interessante skulereiser. Han var såleis heilt til England ein gong, og til Danmark var han fleire gonger.
Han var ein dugande og særmerkt skulemann som sette merke etter seg. Det var difor naturleg at det var han som kom til å redigere det store verket «Norske skulefolk» (Dreyer Forlag 1934). Han har gjennom åra hatt fleire stipend. I 1922 fekk han den høgare skulen sitt reisestipend til ei tre månaders ferd i Mellom-Europa. Han har òg hatt stipend frå Norsk Rikskringkasting i 1947 til å reise til England og Frankrike. Staten sitt kunstnarstipend har han òg note godt av.
Alt i 1909 debuterte han med ei lita og kravlaus bok «Blide og sure andlet» hjå Nikolai Olsen. På same stad kom det året etter eit lite spelstykke «På heimveg». Med forteljinga «Solveig» (Gunleikson 1913) hentar han emnet frå Lista. Han syner ei djerv framstelling, men boka er heller umoga som diktarverk.
Som lyrikar tok han til med «Dikt» (Gunleikson 1919), og han har sidan gjeve ut «Kvad» (Stabenfeldt 1920), «Mold» (Stabenfeldt 1922) og «Vigsla vegar» (Stabenfeldt 1945). Olav Torvund skriv i Nynorsk Vekeblad m.a.: «Espeland er i grunnen lyrikar i all si dikting, og det er i verset, det enkle, folkelege kvad han når lengst, og har det rikaste grepet på hjartestrengene.» Dikta hans er både på nynorsk og bokmål, og best er han når han tolkar enkle naturstemningar og varme nasjonalkjensler. Som i songen «Vår farande bror» som Catharinus Elling og Kristian Wendelborg har sett tone til.

Med Norge ombord,
med barndoms minner fra fjell og fjord,
han seiler der ute
så staut på sin skute,
vår farende bror.
Og sjømannens flagg
flagrer hver dag
i gråvær og sol
fra storhavets vidder til islagte pol.

«Svensken» (Norli 1924) og «Marténgel» (Norli 1925) er begge på bokmål. Det er ramsalte og friske folkelivsbilete frå Lista. Det merkast at dette stoffet kjenner han, og er knytt til det med varme kjensler. Det er ein velgjerande og ofte grotesk humor i desse bøkene. Trygve Gjertsen sier i ei melding i «Grenmar»: «Skildringene er gitt med umiskjennelig talent, med varmt lune og humor, som til sine tider er kostelig.»
Med emne frå den dramatiske kapertida har han laga dei to mest hendingsrike bøkene sine, «Klar til batalje» (Samlaget 1961) og «Med livet i nevane» (Samlaget 1964). Det er levande historie i djerv og realistisk framstelling. Han har òg fått med ein særsvip i miljø og replikkunst frå Lista. Det er folkelivsdikting i den gode meining av ordet.
Saman med hans litterære arbeid må ein òg nemne boka om «Jens Tvedt og vokstergrunnen hans» (Aschehoug 1959). For Espeland var Tvedt ein stor diktar og ein god ven. Då Dreyer i Stavanger førebudde å gje ut Tvedt sine samla skrifter, fekk Espeland mykje å gjere med det, men det kom så få førehandstingarar at dei laut gje opp planen. Men eit synleg minne om folk si takksemd til Tvedt stod Espeland i brodden for då dei fekk reist ei byste av diktaren i Bibliotekparken i Stavanger.
Om desse to hendingane fortel han i boka om Tvedt: «Eg kjende meg som prest i soknebod då eg fekk oppmoding om å fortelje Tvedt om dette. Meldinga gjorde han useieleg vondt. Han seig liksom saman i stolen der han sat, og vart gammal med eitt. Han tagde eit bel. Så reiste han seg, gjekk eit par vender over golvet, stansa brått og sa:
«Eg kjende det på meg at det ville ende slik. Eg gjorde det ja. Likevel trassa eg meg til å ikkje tru denne aninga, av di vitet tyktest seia meg at alt låg greidt til rettes for ei god endelykt.» Og så la han til med ein smil: «Jamen trur eg du tek deg meir nær av dette enn eg gjer det.»
Betre lukka fylgde arbeidet då vi, ei sjølvald tremannsnemnd, gjekk i veg med å reisa ei byste av han i Stavanger. Ståle Kyllingstad vart tinga til å modellera bysta. Samstundes måla Thoralf Gjesdal eit stort bilete av Tvedt. Dette gav kunstnaren seinare til biblioteket. Storparten av pengane som skulle til, fekk vi ved å gå rundt til folk og seia: «Du skal gje fem kroner, du ti, du tjugefem,» etter som vi visste dei hadde råd til. Og tre månader seinare, sundag 12. juni 1932, to dagar før Tvedt fylte syttifem år, stod bysta på plass ferdig til avduking.»
Espeland var støtt oppteken av saker som han var glad i og han hadde alltid hjartesaker om han stridde for. For sitt samfunnsgagnlege arbeid har han for ei stund sidan fått Kongens gullmedalje.
Etter å ha arbeidt i over tretti år i skulestova, vart han i 1938 tilsett som programsekretær i Stavanger for Norsk Rikskringkasting. Mykje interessant fekk han gjort i dei 17 åra han var knytt til kringkastinga. Frå barnetimane sine i radioen har han gjeve ut desse barnebøkene: «Barnetimer» (Stabenfeldt 1943) og «Durra på eventyr» (Stabenfeldt 1944).
Espeland har hatt ei god helse, og endå om han har passert åtti for ei god stund sidan, sit han endå ved skrivebordet, og følgjer med i alt som hender i tida. Han tykkjer livet har hatt mykje å gje, særleg samværet med andre menneske set han stor pris på. Sjøl seier han det slik: «Eg krev ikkje noko av nokon, og eg er glad i alle menneske. Kvifor driv vi så mykje av tida med å kjekle og slåss, ja endå krige med kvarandre. Det vi minst av alt kan unnvere, er menneske.»

*

 

Arne Espeland

Diktaren og kringkastingsmannen

Av Olav Torvund

Nynorsk vekeblad 2. februar 1946

Diktaren og kringkastingsmannen Arne Espeland i Stavanger fylte nyleg 60 år.

Så ung og spræk han er både til kropp og sjel, skulle ein elles snautt tru at han er komen så fjerre «opp i åra».

Arne Espeland er Lista-gut av ætt og oppvokster, og der vart han fødd 6. juli 1885. Faren var lærar og bonde, ein traust norskdomsmann og gild kar som alle såg opp til med vyrdnad. Han var ei tid lærar i Hægebostad, og der hadde så Arne heimen sin til han i 9-årsalderen kom attende til Lista, då faren hadde fått post der.

Både i Hægebostad og på Lista opplevde Arne mangt og mykje som aldri sidan gjekk or minnet. I den innestengte Hægebostad-bygda kunne livet arta seg nokså mørkt og vilt stundom. Det var drykk og slåsting og det var svovelpreikarar som skræmde med grysjeleg domedagsbilete. Det sette støkk i blodet og kunne gje den kjenslenæme småguten mange ting og gruvla over. Men han tok og med seg gode minne frå Hægebostad. Ingen stad kunne folk vera snillare enn der, og naturinntrykk frå skog og mark og fjell sette seg fast for livet.

På Lista var mangt så mykje annleis enn oppe i fjellbygda. Der på flatlandet var det havet som drog, det vide utsynet, og veret hadde så mykje å seia der. Det var vedunderleg i blanke sumarkveldar, når «dagen sig som eld og blod i blåe-myr». Og skip og båtar siglde der ute, stemnde så langt, langt ut mot framande strender. Og det var uver og vinterstorm og svarte netter med havet i kok, dur og døn og sjørok og forlis … Folkelivet var og annleis i mangt på Lista. Folk var driftige og tiltaksame, lentuge og ordhage, ofte skiftande og lunefulle som havet. – Han har sidan skildra dette landet og folket i boka «Vårherres palett».

Espeland var ikkje gamal karen før diktardraumane tok til å vakna i hugen. Alt i elleveårsalderen skreiv han sine fyrste dikt. Men fyrebels vart det no arbeidet heime på garden han mest måtte tenkja på, endå hugen låg ikkje serleg til bondeyrket. Han ville på skule. Så vart det framhaldsskulen heime, sidan mellomskulen i Farsund. Men det skulle ikkje vera gjort med det, han tenkte seg lenger fram. Serleg var det doktor han ynskte å bli i denne tida. Det bar no likevel til lærarskule i Kristiansand. Der tok han fin eksamen i 1906, og sidan kom han snart inn i det praktiske lærararbeidet, som meir og meir fanga hug og interesse. Han kjende han kunne gjera godt arbeid i skulestova, og det var ikkje etter hans natur å ta det makleg og vera like hendt om resultatet.

Han vart lærar i framhaldsskulen på Lista, kom så til Krødsherad i 1908 og var der i fleire år. Anders Hovden var den gongen prest i Krødsherad, og det vart snart varmt venskap mellom diktarpresten frå Sunnmørsfjordane og den unge læraren frå Lista. Espeland rekner Krødsherad-tida for gilde og ugløymande år, og godhugen og vyrdnaden for Hovden bleikna aldri. Det var ei varmande hugstyrkjing i å vera ven med Anders Hovden.

Frå Krødsherad bar det til mellomskulen i Farsund, og i 1912 vart han tilsett ved folkeskulen i Stavanger. Det var i Stavanger han skulle koma til å slå seg ned for godt. Han kom snart over i mellomskulen og gymnaset, og kunne sjå attende på 30 års arbeid som skulemann då han i 1938 vart sett til programsekretær i kringkastinga, Stavanger-avdelinga.

Det var ikkje berre Espeland sjølv som likte seg i skulestova. Elevane hans såg opp til han med vyrdnad og tiltru og ein godhug som betre enn alt anna synte kva han kunne gje. Han var glad i ungdomen, var den eldre venen som levde med. Difor har han og mange av sine beste minne frå skulestova.

I sumartida var han ofte på langferd med skuleungdomen sin, til utlandet, til Danmark og England og andre stader. Om det kunne vera strevsamt nok å vera den som skulle vera føraren og ha ansvaret, det var herleg såleis å fara på vidvanke med frisk ungdom! – Og det var ikkje berre kunnskap han ville prenta inn i dei unge. Det stod alltid for han som noko av det viktigaste å vekkja ei verkeleg kjensle hjå dei unge av fedrelandet, hug til og vyrdnad for det norske i den gode og rette meining. Mangt eit godt frø som hadde grokraft i seg til nasjonal truskap og ærekjensle har han lagt ned i unge sinn. Det skal han ikkje minst ha takk for, i denne tida. –

Som programsekretær i kringkastinga har han òg gjort eit sers godt arbeid, tiltaksam og idérik som han er. Sjølv heldt han dei fyrste åra mellom anna ei lang rekkje barnetimar, som meir og meir vann dei yngste lyarane for seg.

Men så kom krigsåra og gjorde slutt på hugnaden og arbeidsfreden. Då galdt det å vri seg undan og hindra det som framande og heimlege valdsmenner ville ha fram, og i så måte greidde Arne Espeland det utrulege. Han vart ein utspekulert sabotør. Apparat og viktige tarvende til den daglege drifta «kom bort» og gjekk i stå. Det vart å seia slutt med all sending frå Stavanger. Han var ofte i konflikt med tyskarane og måtte for det meste halda seg utanfor byen. Tyskarane tenkte då og å ta kringkastingshuset i bruk til andre ting –. På den andre sida forsømde han seg ikkje i den «illegale» nyhendetenesta. Alle han torde tru seg til fekk dagleg melding om det som verkeleg gjekk for seg i utlandet som heime. Og han åtte alltid ei ukueleg tru på ein god utgang på trengselstida for Noreg. Retten ville til slutt vinna på urett og valdsmakt. Jamvel i den tida det såg myrkast ut, heldt han bergfast på den trua. Mange var dei han såleis sette mot i og hjelpte til å halda seg på rett kjøl i tunge dagar.

No er Espeland i sving med arbeidet i kringkastinga som aldri før, og aldri har arbeidshugen vore større. Om vanskane kan vera store på så mange måtar i denne tida og, dei er til for å overvinnast. Dagen lyser atter over eit fritt Noreg.

Arne Espeland tok tidleg til med å nytta pennen. Alt i 17-års alderen skreiv han dikt og forteljingar i blada, ja lange framhaldssoger med. Det drygde heller ikkje lenge før han var frampå som talar. Emna kunne vera av ymse slag, men serleg var det målsaka og forsvarssaka han brann for.

I 1909 kom fyrste boka hans, småstubbane «Blide og sure andlet», og så vart det nye bøker slag i slag. Spelstykket «På heimveg» kom i 1910, «Solveig», forteljing frå Lista i 1913. Sidan kom «Dikt» og «Kvad» (1920) og skodespelet «Et kunstnerakvarium». Så kom det atter ei diktsamling, «Mold». – Det vart ein rik produksjon og han vart meir og meir åtgådd av kritikken. Serleg åtte han ei lyrisk evne som vekte åtgaum, men og som forteljar vann han seg eit godt namn. I 1924 kom romanen «Svensken», som fekk sers god kritikk, og året etter kom «Martengel». Eit par år før hadde han gjeve ut «Vårherres palett», ei bok om Lista.

Sjølvsagt var ikkje alt han skreiv vellukka eller vart like godt motteke av lesarane. Men glo og gneist vanta aldri, og han søkte stendig å nå høgare for kvart nytt arbeid. – Stort sett er det eit ljost syn på livet og menneska som møter oss i Espelands dikting. Han er treffsikker og eig humør, ser gløgt og kvast og veit å finna fram til det karakteristiske, er slett ikkje blind for skuggesidene, men eig ingen beisk gir etter å måla svart. Han er for glad i livet og det sunt menneskelege til å lata alt enda i avgrunnen.

Espeland er i grunnen lyriker i all si dikting, og det er i verset, det enkle, folkelege kvad han når lengst og har det sikraste grepet om hjartestrengene. Her er eit vers or songen til flagget:

Det blånar av fjord, det kvitnar av foss,
det gløder av sol i vår flagg.
Og det tonar så vent frå den blakrande kross
over folket som strir i dag.
Kvar lukkeleg smil, kvar tåre som fell,
det speglar mot himmelen av.
Det helsar vel møtt, det kviskrar farvel,
det signar tilsist vår grav.

I 1945 har Espeland sendt ut ei ny diktsamling, «Vigsla vegar», som syner at han er like frisk og levande som før. Her er både det råkande ordet og den vâre, inderlege kjensleskjelven som grip. Det heiter i innleidingsdiktet:

På vigsla vegar så vâr i sinnet
går gamle Noreg med soltekt tak.
Ei tåre doggar det magre kinnet
som fekk i striden så djupe drag.
Men augo smiler. I malm står skore
ei sogeblokk vi kan byggja på.
Kvar by og bygd har sin jarnburd bore.
På vigsla vegar går folket nå.

Espeland kan i eit par stutte vers gje eit heilt bilete, levande og klårt, så det fester seg i minnet som ei oppleving. Det kjem seg nok av det at det er opplevd, glødt og skirsla og ekte. Han kan og gje eit raskt og råkande rett, liksom på ståande fot, når eit eller anna set tanke og fantasi i sving, som i eit dikt han skreiv her i vår, nett før tyskarane måtte gje opp for godt og be om fred. Han fann ei kassefjøl i sjøen då han var ute på fisketur. Fjøla bar namn og adresse. Det var ein tyskar som sende god-saker heim til gjenta si i Tyskland. Men sendinga sokk i havet og nådde aldri fram. Slik går det stundom med tjuvegodset. (…)

For nokre år sidan var Espeland med og gav ut samlarverket «Sanger og viser fra Rogaland», og det var han som gjorde hovudarbeidet med den store boka «Norske skulefolk» som kom i 1934. Dei siste åra har han gjeve ut barnebøkene «Durra på eventyr» og «Barnetimer».

Espeland er både ein barnegod og dyregod mann. I krigsåra hadde han mellom anna 2 mjølkegeiter, ekte Suldals-geiter, som han stelte med ein reint rørande godhug. Og geitene visste sakte å nytta ut godviljen hans, lurte nok til seg mang ein ekstra godbete med å gjera seg blide, eller fantevorne, etter som det best kunne høva.

Ikkje alle bøkene Espeland har skrive er på nynorsk. Ymse ting har vel verka med til det. Men at hug og hjarta alltid har vore på den norske sida også i målspørsmålet, det veit alle som kjenner han. Og kjærleiken til det norske har ikkje kolna med åra.

Hans norske hug har ikkje berre synt seg i det han har skrive. For nokre år sidan arbeidde han såleis hardt med å få ut ei prydeleg utgåve av Jens Tvedts bøker i samling. Dreyers forlag ville gje ut verket dersom det kunne skaffast eit visst tal tingarar fyreåt. Innbjoding vart sendt ut med prøve av prent og papir, og det såg så gildt ut alt. Espeland gjorde kva han kunne for å skaffa tingarar. Men – han møtte den store bøygen: folk iddest ikkje tinga. Likesæla var større enn Espeland hadde tenkt, og det heile gjekk i stå. Han greidde likevel å få heidra Jens Tvedts minne på ein annan måte. Han fekk sett i verk at det vart reist ein byste av Tvedt utanfor kommunebiblioteket i Stavanger, der Tvedt hadde hatt arbeidet sitt i ein mannsalder.

Det er eit sermerke med Espeland dette: hugen til å gje ei hjelpande hand der han skjøner det trengst for å fremja ei god sak. Og han har ofte gjeve hjelp som muna. Men aldri var han med med tanke på å få nokoslag takk for det, det var skire godviljen som dreiv han. Ofte vart det smått om takka. Det gjer no ikkje mannen mindre, og aldri bar han agg til nokon for det.